Fijnstof — of “PM”, zoals het officieel heet (van particulate matter) — is overal om ons heen, maar je ziet het zelden. Het bestaat uit minuscule deeltjes kleiner dan 10 micrometer (PM10) en zelfs kleiner dan 2,5 micrometer (PM2.5), die diep in de longen kunnen doordringen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat langdurige blootstelling aan fijnstof jaarlijks verantwoordelijk is voor miljoenen vroegtijdige overlijdens wereldwijd. Maar wat veel mensen niet weten: een groot deel van die blootstelling vindt gewoon thuis plaats.
In Nederland en België ligt het gemiddelde niveau van fijnstof buitenshuis meestal tussen de 10 en 25 microgram per kubieke meter. Binnenhuis kan dat — afhankelijk van je gewoontes — oplopen tot wel 100 microgram per kubieke meter, vooral tijdens koken of houtstoken. Simpel gezegd: tijdens een avond met de haard aan adem je soms net zoveel fijnstof in als tijdens een wandeling langs een drukke snelweg.
De rol van haarden en kachels
Een open haard ziet er gezellig uit, maar is in werkelijkheid een van de grootste vervuilers in huis. Volgens het RIVM stoot één avondje stoken in een open haard evenveel fijnstof uit als duizend kilometer autorijden. De reden: de verbrandingstemperatuur is laag en de rookgassen ontsnappen grotendeels ongefilterd via de schoorsteen. Die rook bevat niet alleen roet en as, maar ook ultrafijne deeltjes en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) die schadelijk zijn voor longen en hart.
Een pelletkachel of inbouw pelletkachel is aanzienlijk schoner. Door gecontroleerde verbranding en automatische toevoer van pellets wordt het rendement hoger en de uitstoot lager. Toch blijft er sprake van fijnstof vorming: gemiddeld 30 tot 50 milligram per kubieke meter uitstoot tegenover 200 tot 400 milligram bij een open haard. Dat is een groot verschil, maar niet nul.
Wie liever blijft stoken met hout, kan de impact beperken door droog hout te gebruiken (minder dan 20% vocht), het vuur goed te laten trekken en de schoorsteen jaarlijks te laten vegen. Een slecht trekkende schoorsteen kan tot 10 keer meer fijnstof veroorzaken, simpelweg omdat de rook niet goed wordt afgevoerd. Ventileren is cruciaal — niet alleen om geur te vermijden, maar ook om de concentratie van zwevende deeltjes te verlagen.
Kleine gewoontes, groot effect
Fijnstof ontstaat niet alleen bij stoken. Tijdens het koken met gas stijgt de concentratie PM2.5 binnen enkele minuten tot 200 microgram per kubieke meter — acht keer hoger dan het WHO-advies van 25 microgram. Zelfs het aansteken van geurkaarsen of wierook kan de luchtkwaliteit tijdelijk sterk verslechteren.
Gelukkig helpt bewust gedrag al enorm. Zet tijdens het koken de afzuigkap op de hoogste stand en laat na het stoken de ramen tien minuten wijd open. Vermijd het gelijktijdig branden van kaarsen of wierook als de haard aanstaat. En overweeg een luchtzuiveraar met HEPA-filter; die kan tot 99% van de fijnstofdeeltjes verwijderen.
Fijnstof is niet iets dat je ruikt of ziet, maar het vertelt wel iets over hoe we wonen en leven. Een warme haard, een pan op het vuur — het hoort bij huiselijkheid. Maar met een paar kleine aanpassingen kun je die gezelligheid behouden zonder je longen als filter te gebruiken. En dat is misschien wel de meest duurzame verandering die je thuis kunt maken.
